الله عزوجل در كجا است؟

عبدالرحمن عنايت الله خليل
محصل پوهنتون پولي تخنيك

بسم الله الرحمن الرحیم

احمد یک محصل بود، او به علوم شرعی به ویژه علم عقیده علاقۀ خاص داشت، میدانست که در میان مردم عقاید بی اساس رایج است، از این لحاظ کوشش میکرد که عقیدۀ صحیح را بیاموزد و به دیگران بیاموزاند.
روزی در مورد یک مسالۀّ عقیدتی مفکوره های گوناگون در ذهنش پدید آمد، که سبب ناراحتی او گشت، سپس تصمیم گرفت تا به نزد یک عالم برود تا مشکل خودرا حل کند. وقتی احمد به نزد عالم دین رفت با او نشست و گفتگو کرد، محاورۀ ایشان قرار ذیل بود:
احمد: در مورد اهمیت عقیدۀ درست برایم معلومات بدهید.
عالم: عقیده بحیث یک اساس و تهداب است که اعمال بالای آن استوار می باشد، و تا وقتیکه عقیدۀ انسان درست نباشد اعمال او نیز بی ثمر می باشد. از این لحاظ تمام پیامبران علیهم الصلاة و السلام دعوت خود را به اصلاح عقاید آغاز کردند، چنانچه میبینیم پیامبر اسلام صلی الله علیه و سلم بعد از مبعوث شدن در مکه به مدت 13 سال مردم را به سوی عقیدۀ توحید دعوت می کرد، تا این که زمینه برای تشکیل دولت اسلامی در مدینۀ منوره میسر شد. همچنان قابل ذکر است که علم عقیده یک علم وسیع است و نیاز به کوشش و فراگیری دارد، به خصوص در این زمانه که جهالت همه جارا فرا گرفته و اکثر مربیان و معلمان در زمینه سهل انگارند.
احمد: منبع آموختن عقیدۀ صحیح چیست؟
عالم: عقیدۀ اسلامی از وحی آموخته میشود یعنی از قرآن کریم و از حدیث صحیح، همچنان از گفته های صحابۀ کرام و سلف الصالحین، زیرا که این بزرگ مردان تربیت یافتگان مدرسۀ نبوت بودند.
احمد: تعداد زیادی از آیات قرآن کریم و احادیث شریف در مورد اسماء و صفات الله جل جلاله اظهاراتی دارند. به طور عمومی قاعده ای که به اساس آن به اسماء و صفات ایمان می آوریم چیست؟
عالم: این یک سوال بسیار مهم است، زیرا که راجع به توحید اسماء و صفات است. چنانچه میدانیم علم توحید به سه بخش تقسیم می شود:
أ‌-    توحید ربوبیت: یگانه دانستن خداوند جل جلاله در افعالش مانند خلق، مالکیت، تدبیر، روزی دادن و غیره.
ب‌-    توحید الوهیت: ایمان آوردن به اینکه بجز الله متعال هیچ ذاتي مستحق و سزاوار عبادت نیست.
ت‌-    توحید اسماء و صفات.
حال راجع به توحید اسماء و صفات اندک معلومات می دهیم:
•    توحید اسماء و صفات عبارت از ایمان آوردن به تمام نام ها و صفات الله متعال که در قرآن کریم و در احادیث صحیح ذکر گردیده، آن طور که شایستۀ کمال و جلال او تعالی می باشد.
•    تمام نام های الله جل جلاله بهترین نام ها و نام های کمال اند، و هر یک از اسماء الله جل جلاله دلالت به صفات او تعالی می کند، به طور مثال: العلیم یکی از نام های الله است و دلالت به صفت علم می کند، و همین طور تمام نام های الله متعال به صفات کمال او دلالت می کنند.
•    تمام صفات الله متعال صفات کمال و جلال است که از هر نوع کمی و کاستی پاک است، و در آن هیچ نوع نقص و عیب وجود ندارد.
•    نام ها و صفات الله جل جلاله فقط و فقط از قرآن کریم و از حدیث صحیح آموخته میشود.
•    صفات الله تعالی به هیچ وجه مشابه صفات مخلوقات نیست، الله می فرماید: [لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ]   ترجمه: ( نیست مانند او چیزی و اوست شنوايفف بینا). برای توضیح بیشتر می گوییم که: الله بصیر است یعنی بیناست، اما بینایی او مانند بینایی ناقص و محدود ما نیست، بلکه بینایی او تعالی صفت کمالش است، آن طور برایش ثابت است که شایستۀ شان و عظمت اش می باشد.
•    چون که قرآن کریم به زبان عربی نازل گردیده، معنی هر یک از صفات الله متعال از نگاه زبان معلوم است، اما چگونگی صفات او تعالی برای انسان ها معلوم نیست، و سخن گفتن در مورد چگونگی صفات الله تعالی حرام است. الله تعالی می فرماید: [وَلا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا ]  ترجمه: (و آدمیان احاطه نمیکنند خدا را از روی دانش). مثال آن: الله تعالی سمیع (شنوا) است، معنی این صفت از نگاه زبان معلوم است اما چگونگی آن برای انسان ها نا معلوم است.
پس خلاصۀ جواب این است که صفات الله تعالی صفات کمال بوده مانند صفات مخلوقات نیست، و معنی صفات معلوم است اما چگونگی آن معلوم نیست، و به اسماء و صفات الله تعالی آن طور ایمان می آوریم که شایستۀ کمال و جلالش می باشد.
احمد: یک سوال گاه گاه در ذهنم وارد میشود و در برابر آن جواب قانع کننده ای پیدا نمیکنم، زیرا که هر شخص جواب این سوال را به گونۀ مختلف ارائه میکند، سوال این است که (الله کجاست)، در قدم اول آیا مسلمان حق مطرح کردن این سوال را دارد یا خیر؟
عالم: بلی! برای مسلمان جواز دارد که این سوال را بگوید، زیرا که رسول الله صلی الله علیه وسلم خودش این سوال را مطرح کرده بود!
احمد: پس جواب این سوال خطرناک چیست؟
عالم: جواب را از حدیث گهر بار پیامبر صلی الله علیه وسلم بشنو: در یک حدیث طولانی امام مسلم از صحابی جلیل (معاویة بن الحکم) روایت میکند که میگوید: (( من یک کنیز داشتم که گوسفندانم را در اٌحد و منطقۀ الجوانیه می چراند، روزی متوجه شدم که گرگ یک گوسفند را ربوده بود، و چون که من بنی آدم ام مانند ایشان به خشم و غضب گرفتار میشوم، کنیز را سلی زدم. سپس به پیامبر صلی الله علیه وسلم رفتم و ایشان را از کار خود آگاه ساختم، پیامبر صلی الله علیه و سلم این کار من را نا مناسب خواند، به ایشان گفتم: یا رسول الله آیا بهتر نیست که من کنیز را رها کنم؟ پیامبر صلی الله علیه و سلم برایم گفت: کنیز را نزد من حاضر کن. بعد از آنکه کنیز حاضر شد نبی کریم از او پرسید: الله کجاست؟ کنیز گفت: الله در آسمان است، پس از آن پیامبر صلی الله علیه و سلم از او پرسید: من کی هستم؟ کنیز گفت: تو فرستادۀ الله تعالی هستی، سپس پیامبر صلی الله علیه و سلم برایم گفت: آزادش کن که با ایمان است)). از این حدیث دو مسالۀ مهم را میاموزیم:
1.    جایز بودن مطرح کردن این سوال (الله کجاست).
2.    جواب درست همین سوال این است که بگوییم (الله تعالی در آسمان است).
و هر کسی که این دو مساله را رد کند، در حقیقت او سخن های رسول الله صلی الله علیه و سلم را رد کرده است. حال به تشریح این مساله میپردازیم:
*    {الله متعال در آسمان است}، چون که آسمان در زبان عربی به معنی بلندی مطلق است، معنی جمله چنین میشود که الله متعال بالاتر و بلندتر از هر چیز است، و چنانکه در قرآن کریم و در احادیث صحیح ذکر گردیده الله متعال فوق عرش است، اما علم او تعالی در هر جاست، به این معنی که هیچ چیز از علم غایب نیست، هر چیز را میبیند و تمام صدا ها را میشنود، بنا بر این او تعالی به علم، سمع، بصر و اقتدار خود با ماست.
*    عرش با عظمت الله متعال بالای هفت آسمان است، و چنانکه در حدیث صحیح روایت شده عرش بسیار عظیم و وسیع است، و بزرگی آن از تصور ما بالاتر است، به اندازه ای که آسمان ها و زمین در برابر عرش ناچیز اند، و الله متعال فوق عرش است.
*    این صفت به نام صفت (عُلو)  یاد میشود، و به معنی فوقیت، بلندی و بالا بودن است.
*    این صفت یکی از صفات کمال و جلال الله تعالی است، که معنی ظاهری اش معلوم است، چنانکه قبلا تشریح شد، اما چگونگی و کیفیت این صفت نا معلوم است، و قابل درک نیست، زیرا که الله متعال عظیمتر و بزرگتر از هر چیز است.
پس خلاصۀ جواب این است که الله جل جلاله در آسمان، فوق عرش و بالاتر از تمام مخلوقات است (بلا کیف) یعنی چگونگی این صفت نا معلوم است، و الله متعال  به علم خود با بنده هایش است.
احمد: این حدیث شریف واقعا یک دلیل بسیار قاطع و قانع کننده است، لکن آیا تنها همین دلیل است و بس؟
عالم: نه خیر، بلکه دلایل این صفت (علو و فوقیت الله بر عرش) بسیار زیاد است، حتی اینکه بعضی علما  گفتند که دلایل این صفت از هزار دلیل هم بیشتر است، اما من در آغاز همان حدیث را ذکر کردم زیرا که به سوال تو جواب مستقیم و روشن میدهد.
حالا که تقاضا کردی به دلایل این مساله می پردازیم. دلایل صفت علو و فوقیت الله به 5 بخش تقسیم شده است:
1-    دلایل از قرآن کریم. 2- دلایل از احادیث صحیح. 3- دلایل از اجماع و اقوال سلف الصالحین و ائمۀ اسلام.
ث‌-    دلایل عقلی.  5- دلایل فطری.

دلایل از قرآن کریم
قرآن کریم به شیوه های مختلف به فوقیت و علو الله دلالت می کند، که از جملۀ آنها ما به هفت نوع استدلال اکتفاء می کنیم:
1- الله جل جلاله در آسمان است:
الله متعال می فرماید[أَأَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمُ الأَرْضَ فَإِذَا هِيَ تَمُور]  ترجمه: (آیا ایمن شده اید از کسی که در آسمان است، از آنکه فروبرد شما را به زمین پس نا گهان زمین می جنبد). از این آیت به وضاحت معلوم میشود که الله متعال در آسمان است، یعنی بلندتر و بالاتر از تمام مخلوقات است (بلا کیف).
2-    الله متعال فوق عرش است:
یکی از صفات الله متعال (استواء بر عرش) است، که این صفت در هفت آیت قرآن کریم ذکر گردیده است.
این صفت از جملۀ صفات فعلی الله متعال می باشد، و به علو و فوقیت الله دلالت می کند. واژۀ (استوی) نزد علمای سلف الصالحین دو معنی دارد: 1- علا و ارتفع (بالا رفت).      2- استقر (قرار گرفت).
الله متعال می فرماید: [الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى]  ترجمه: (وی بسیار بخشائنده است، بر عرش قرار گرفت) از این آیت به وضاحت فهمیده میشود که الله جل جلاله فوق عرش است (بلا کیف). در رابطه به این صفت نقاط ذیل قابل توجه است:
*    صفت استواء به صفت علو و فوقیت الله دلالت می کند، اما میان این دو صفت تفاوت وجود دارد و آن این است که علو صفت ذاتی الله تعالی است اما استواء صفت فعلی الله متعال می باشد.
*    بعضی ها فعل استوی را به استولی تفسیر کردند یعنی (تحت تصرف خود در آوردن) اما این تفسیر نا درست است، و از چند وجه مردود است:
أ‌-    از نگاه زبان عربی قابل توجیه نیست، و در هیچ یک از معاجم اصیل زبان عربی (فرهنگ ها) استوی به استولی تفسیر نشده است.
ب‌-    هیچ یک از سلف الصالحین (صحابه، تابعین، و تبع التابعین) واژۀ استوی را به استولی تفسیر نکرده است.
ت‌-    استیلاء عبارت است از تصرف یک چیز بعد از مغالبه و مشاجره بر آن، در حالیکه الله جل جلاله رقیبی ندارد که با آن مغالبه و مشاجره کند (العیاذ بالله).
ث‌-    از این تفسیر چنین لازم میشود که الله متعال قبل از اینکه بر عرش مستوی گردد، مالک عرش نبوده، در حالیکه الله متعال در هر وقت مالک هر چیز بوده و است.
3- فوقیت الله تعالی:
الله جل جلاله در مورد ملایک می فرماید: [يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ]  ترجمه: (می ترسند از پروردگار خود از بالای خویش، و می کنند آنچه فرموده میشوند).
4- سخن پاک به سوی الله بلند می رود:
الله متعال می فرماید: [إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ]  ترجمه: (بسوی او بالا میرود سخن پاک، و عمل صالح را بلند
می گرداند خدا).
5- قرآن کریم از جانب الله تعالی نازل گردیده است:
در آیت های زیاد قرآن کریم ذکر گردیده که قرآن از نزد الله تعالی نازل شده است، و در زبان (تنزیل) از بالا به طرف پائین می باشد.
الله متعال می فرماید: [اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ...]  ترجمه: (الله نازل ساخت بهترین سخن را).
6- فرعون چه می گوید؟
موسی علیه الصلاة و السلام فرعون را به سوی اسلام دعوت کرد، و صفات کمال الله تعالی را برایش بیان کرد، اما فرعون علیه اللعنه دعوت موسی را رد کرد. در این مورد الله متعال می فرماید: [وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَا هَامَانُ ابْنِ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَبْلُغُ الأسْبَابَ (36) أَسْبَابَ السَّمَاوَاتِ فَأَطَّلِعَ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لأظُنُّهُ كَاذِبًا..]  ترجمه: (و گفت فرعون: ای هامان! برایم یک قصر را بساز تا که به راه ها برسم. راه های
آسمان ها تا باشد که خدای موسی را در آنجا ببینم، هر چند گمان می کنم او (موسی) دروغگو باشد)
از این آیت چنین استنباط میشود که موسی علیه السلام برای فرعون فهماند که پروردگار عالمیان در آسمان است، اما فرعون این سخن را دروغ پنداشت، و به روند انکاری و تمسخر آمیز وزیرش را دستور می دهد که کاخ بلندی را اعمار کند، تا باشد که دروغ موسی علیه السلام را افشا کند، پس منکر شدن از فوقیت الله متعال مفکوره ای است که منشأ آن فرعون علیه اللعنه بوده، با در نظر داشت اینکه فرعون این امر را علنا انکار می کرد، اما در دل خود به آن باور داشت، چنانکه الله تعالی در مورد فرعون و قومش می گوید:
[وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا..]  ترجمه: (و انکار کردند آن را  از روی ستمکاری و تکبر، و باور داشتند به آن در دلهایشان). اما افسوس به حال کسی که نه در ظاهر به این امر ایمان دارد و نه در باطن!
7- معراج به سوی الله تعالی:
عروج به معنی بالا رفتن است، از پائین به طرف بالا. الله متعال می فرماید: [تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ..]  ترجمه: (بالا میروند فرشتگان و روح نیز به سو خدا)
دلایل از احادیث صحیح
*    الله متعال در آسمان است:
این مطلب در چند حدیث صحیح ذکر شده، که به یک تعداد آنها اشاره می کنیم:
أ‌-    حدیث کنیز گوسفند چران که قبلا ذکر شده، در آن رسول الله صلی الله علیه وسلم از کنیز پرسید: الله کجاست؟ کنیز گفت: در آسمان، همچنان به رسالت محمد صلی الله علیه وسلم اقرار نمود، سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم به صحابی فرمود: (آزادش کن که با ایمان است)  . بعضی ها میگویند این مساله چندان مهم نیست و سبب تفرقه میان مسلمانان میشود، سبحان الله! چرا مهم نیست؟! آیا رسول الله صلی الله علیه و سلم آن را معیار ایمان قرار نداده؟ حقیقت این است که ایمان آوردن به فوقیت الله تعالی از جمله اولویت های اعتقادیست، چنانچه از حدیث فوق الذکر به وضاحت بر گرفته میشود.
ب‌-    رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید:(آیا به امانت داری من باور ندارید؟ در حالیکه ذات که در آسمان است مرا با امانت میداند، وحی از آسمان برایم صبح و بیگاه می آید)
ت‌-    رسول الله صلی الله علیه و سلم می فرماید: (ذات رحمن رحم میکند بر رحم کنندگان، رحم کنید بر ساکنان زمین تا رحم کند بر شما آن ذات که در آسمان است) .
ث‌-    پیامبر صلی الله علیه و سلم در روز عرفه بیانیه ای را ایراد نمود، در جریان سخن هایش چنین فرمود:(آیا من ابلاغ کردم؟) گفتند: بلی، سپس نبی کریم انگشت خود را سوی آسمان بلند کرد و به مخاطبین اشاره نمود، و فرمود: (یا الله، گواه باش) .
ج‌-    همچنان معراج پیامبر صلی الله علیه و سلم و رفتن او به آسمان ها، به فوقیت الله متعال دلالت می کند.
دیده میشود که در تمام این احادیث پیامبر صلی الله علیه و سلم این مفهوم را به ما می رساند که الله جل جلاله در آسمان و بالاتر از تمام مخلوقات است (بلا کیف).
در رابطه با عرش با عظمت الله متعال احادیث بسیار زیاد روایت شده است، و به مشکلی می توان آن را به طور کامل جمع آوری نمود، ((اما سخنان ذیل فراخوان تفکر اند:
*    آخر عرش چرا اینقدر اعزاز می شود؟
*    باعث تکریم آن چیست؟
*    چرا یک تعداد ملایک کرام به برداشتن آن مکلف شده اند؟
*    چرا محمد صلی الله علیه و سلم میرود زیر سایۀ عرش سجده می کند؟
*    چرا موسی علیه السلام در پای عرش ایستاد می شود؟
*    چرا در روز قیامت بجز عرش، موجودی دیگر سایه ندارد؟
*    چرا اعمال انسان بسوی عرش بالا میرود؟
*    چرا پیامبر صلی الله علیه و سلم شب معراج بسوی عرش رفت؟
*    چرا ملایک در اطراف عرش تسبیح می گویند؟
*    چرا پیامبر اسلام برای تقلیل نمازها از نزد موسی علیه السلام بسوی عرش میرفت؟
*    چرا روح بعد از فراق جسد، همواره بسوی عرش پرواز می کند؟
*    آیا عرش همه کاره است؟ نه خیر!
یک پاسخ جواب همۀ این پرسش ها را ارائه می کند: این که خالق یکتا فوق عرش است، و تمامی این عملکردها برای الله متعال انجام می شوند، نه برای عرش!)
دلایل از اقوال صحابۀ کرام و ائمۀ اسلام
سلف الصالحین (صحابه، تابعین و پیروانشان) بهترین افراد این امت بودند، زیرا که صحابه تحت نظر پیامبر صلی الله علیه و سلم پرورش یافتند، و همین طور تابعین شاگردان صحابۀ کرام بودند. همۀ سلف الصالحین به صفات الله که در قرآن کریم و احادیث صحیح ذکر شده ایمان داشتند، آن طور که شایستۀ کمال و جلال الله می باشد. که در اینجا به عده از سخنان صحابه اشاره می کنیم:
1.    ابن عباس (رضی الله عنه) به ام المؤمنین عائشه رضی الله عنها گفته بود: (تو، به پیامبر صلی الله علیه و سلم محبوبترین خانمش بودی، و پیامبر اسلام بجز انسان های نیک کسی را دوست نمی داشت، و الله متعال برائت (بی گناه بودن) تورا از بالای هفت آسمان نازل کرد) دارمی
2.    ابن مسعود (رضی الله عنه) می فرماید: ( الله فوق عرش است، و عمل شما از او پنهان نیست) دارمی، ابن خزیمه و بیهقی.
3.    ام المؤمنین زینب بنت جحش رضی الله عنها، یگانه زنی بود که نکاحش با پیامبر صلی الله علیه و سلم در قرآن کریم فیصله شده بود(سورۀ احزاب:37) از این لحاظ او به این امر افتخار می کرد و به دیگر خانم های پیامبر اسلام می گفت: (اقاربتان شما را به عقد نکاح در آوردند، اما عقد ازدواج من را الله متعال از بالای هفت آسمان نازل کرد) صحیح البخاری.
امامان مذاهب چهار گانه چه می گویند؟
1.    امام ابو حنیفه رحمه الله می گوید: (کسی بگوید که من نمیدانم که الله در آسمان است یا در زمین کافر می شود، زیرا که خداوند می فرماید که الله بر عرش است، و عرش خداوند فوق هفت آسمان می باشد.) آنگاه پرسنده(ابو مطیع بلخی) از امام پرسید: اگر او بگوید که می پذیرم بر عرش است ولی نمی دانم که عرش در زمین است یا در آسمان، امام فرمود: (آن شخص کافر است، زیرا که فوقیت الله را نمی پذیرد، خداوند بزرگ اعلی ثم اعلی است، خدای بزرگ در بالاست، و انسان در وقت دعاء متوجه سمت بالا می باشد، نه پائین) این مساله را ابو مطیع بلخی از امام در فقه اکبر، و امام ذهبی در کتاب العلو روایت نمودند.
2.    امام مالک رحمه الله می فرماید: (الله در آسمان است، و علم او همه جارا فرا گرفته است) روایت از ابن عبدالبر در کتاب (التمهید).
3.    امام شافعی رحمه الله چیز های را ذکر نمود که به آن ایمان دارد، من جمله: (اینکه الله فوق عرش، بر فراز آسمان بوده، و چگونه که بخواهد به بندگانش نزدیک هم است) این را ابن القیم در کتاب (اجتماع الجیوش الاسلامیه) ذکر نمود.
4.    از امام احمد بن حنبل پرسیده شد که آیا خداوند جدا از مخلوق، فوق عرش، بر فراز آسمان هفتم بوده، و قدرت و علم او همه جارا فرا گرفته است؟ امام جواب داد:(بلی، او تعالی فوق عرش است،و هیچ جای بیرون از علم او نیست) روایت از ابن بطه در کتاب الابانه.
دلایل عقلی
علو و فوقیت الله از جمله صفاتی می باشد که به دلای عقلی هم ثابت شده است، مانند حیات، علم، اراده و غیره. در این جا به دو دلیل عقلی اکتفاء می کنیم:
1.    همۀ عاقلان میدانند که صفت علو و فوقیت، صفت کمال مطلق است، و چون که الله موصوف به صفات کمال است، پس علو یکی از صفات ثابت برای او تعالی می باشد.
2.    در برابر این سوال (الله کجاست؟) فقط سه جواب وجود دارد:
أ‌-    این که گفته شود: (الله نه در داخل عالم است، و نه در خارج آن، نه در بالای آن قرار دارد ونه در پائین آن، متصل به دنیا نیست و منفصل (جدا) از دنیا نیست). اما این جواب کاملا غلط است، زیرا که این مفهوم را می رساند که الله وجود ندارد (العیاذ بالله).
ب‌-     یا این که گفته شود:(ذات الله در داخل هر چیز است، و هیچ چیز از ذات او بیرون نیست).  این جواب همچنان کاملا باطل است، زیرا که در مخلوقات نا پاکی ها و عیب های زیادی وجود دارد، در حالیکه الله متعال از تمام نا پاکی ها و عیب ها مبرا و پاک است.
ت‌-    جواب آخری این است که الله متعال بالاتر و فراتر از هر چیز بوده، و ذات او تعالی از مخلوقات جداست.
جواب درست که عقل آن را تایید می کند همانا جواب آخریست.
دلایل فطرت
فطرت آن سرشته های است که الله متعال آن را در نفس هر انسان نهفته است. ایمان به علو و فوقیت الله متعال در فطرت هر انسان وجود دارد، در این جا چند مثال را ذکر می کنیم که در آن انسان ها بدون اینکه علم را فرا بگیرند،به علو و فوقیت الله تصریح مینمایند:
1.    هرگاه از یک طفل بپرسیم که الله کجاست، طفل به طرف بالا اشاره می کند و می گوید(در آسمان).
2.    تعداد زیادی از مردم در حالت شهادت دادن (گواهی دادن) بر یک چیز می گویند: (ما راست می گوییم، خداوند از بالای ما شاهد است).
3.    تمام انسان ها در حالت که به یک مصیبت هول ناک گرفتار می شوند، به طرف بالا می نگرند و از الله مدد می خواهند.
4.    تمام انسان ها در حالت دعاء دستان خود را بالا می کنند، و با قلب های خویش متوجه سمت بالا می باشند.
در این مورد شیخ الاسلام ابن تیمیه از یک سرگذشت جالب یاد آور می شود و می گوید: (یک شخص را می شناختم که به علو و فوقیت الله متعال ایمان نداشت، روزی به نزد من آمد و از من یک چیز را تقاضا کرد، من قصدا کارش را تاخیر کردم، تا این که آن شخص به تنگ آمد، سرش را بالا کرد و به طرف آسمان نگریست و گفت(یا الله)، آن گاه برایش گفتم: تو که قبلا به فوقیت الله ایمان نداشتی؟! سپس آن مرد متوجه شد که عقیده اش در تضاد با فطرتش است، باطل بودن آن عقیده را برایش واضح ساختم، تا بالآخره توبه کرد و به عقیدۀ صحیح که موافق فطرت است رجوع کرد) .

این بود فشردۀ دلایل که صفت علو و فوقیت الله را بر عرش ثابت می سازد، پس لازم است بر من و تو که به این صفت الله متعال ایمان بیاوریم، و یقین داشته باش به این که الله می داند چی شایستۀ کمالش است، و چه شایستۀ کمالش نیست، پس هر آن صفت که در قرآن کریم و در احادیث صحیح ذکر گردیده، یقینا شایستۀ کمال و جلال الله تعالی است. و هر کسی که این صفت را به بهانه های گوناگون رد کند، در مقابل کلام الله گستاخی کرده است.

احمد: حالا که دلایل عقلی و نقلی مساله کاملا واضح شد، مشکلات دیگر در ذهنم باقی ماند، و آن عبارت از افکاریست که سال های متمادی از دهان مردم  می شنیدم تا این که در قلب من جای گرفت، از جملۀ آن این است که مردم می گویند الله مکان ندارد..
عالم: سخن گفتن در مورد صفات الله متعال از امور غیبی بوده، و بر اساس وحی استوار می باشد. در هیچ جای قرآن کریم و احادیث صحیح گفته نشده که الله مکان دارد یا ندارد، پس همان طوریکه در وحی در این مورد چیزی گفته نشده، ما هم سکوت را اختیار
می کنیم، این است راه سلامت و نجات.
هرگاه برای بعضی مردم گفته شود که الله فوق عرش است (بلا کیف)، عاجلانه جواب می دهند (اشتباه می گویی، الله مکان ندارد!)
غافل از این که فوقیت الله بر عرش در قرآن کریم و در احادیث ثابت شده، اما این جمله (الله مکان ندارد) اصلا در قرآن و حدیث ذکر نگردیده است. پس ما حق نداریم که بگوییم الله مکان ندارد، و همچنان حق نداریم که بگوییم الله مکان دارد، بلکه در این مورد سکوت را اختیار می کنیم.
احمد: حالا به من معلوم شد که سخنان مردم عوام چقدر بی معنی و در تناقض بوده، از یک طرف می گویند که خدا مکان ندارد، و از طرف دیگر می گویند که خداوند در هر جاست! راجع به این گفتۀ مردم (خدا در هر جاست) برایم معلومات بدهید.
عالم: این جمله (ذات الله در هر جاست) در حقیقت به یک عقیدۀ باطل وابسته است که علماء آن را به نام (وحدت الوجود) می نامند.
این عقیدۀ باطل چنین بیان می دارد که ذات الله در داخل هر چیز است، و هر چیز در داخل ذات الله است. یک تن از افراد معتقد به این عقیده می سرود  ( و ما الکلب و الخنزیر إلا إلهنا **** و ما الله إلا راهب فی کنیسة). این بیت شعری معنای بسیار زشت دارد، اگر مجبور نمی بودم آن را بر زبان جاری نمی کردم، اما منظور من این است که به زشتی این عقیده پی ببری.
معنی بیت چنین است:( سگ و خوگ بجز خداي ما چیزی دیگری نیستند، و خداوند بجز یک کشیش کلیسا چیزی دیگری نیست) العیاذ بالله. باور مند شدن به این جمله (ذات الله در هر جاست) انسان را به این مرتبۀ پست می رساند. ما مسلمان ها بجای این که این جملۀ باطل را ذکر کنیم، باید بگوییم که: الله فوق عرش است، و در هر جا که باشیم مارا می بیند، و صدای ما را می شنود، و از نیت های ما آگاه است، او تعالی به علم خود با ماست.
احمد: آیا در قرآن کریم ذکر نگردیده که الله تعالی با بندگانش است هر کجا باشند؟
عالم: بلی ذکر گردیده، اما این آیت با صفت علو و فوقیت الله هیچ تضادی ندارد، معنی این جمله (الله با بندگانش است) چنین است که او به علم خود با ایشان است، و در هر جای که باشند آن ها را می بیند و صدای آن ها را می شنود، و در هر جای که باشند، تحت تسلط و تصرف او تعالی قرار دارند. الله متعال می فرماید: [أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ إِلَّا هُوَ رَابِعُهُمْ وَلَا خَمْسَةٍ إِلَّا هُوَ سَادِسُهُمْ وَلَا أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْثَرَ إِلَّا هُوَ مَعَهُمْ أَيْنَ مَا كَانُوا ثُمَّ يُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ] سورۀ المجادله: 7
ترجمه: (آیا نه دیدی که خدا می داند آنچه در آسمان هاست و آنچه در زمین است، نمی باشد با یک دیگر گفتن سه شخص را مگر خدا چهارم ایشان است، و نمی باشد گفتن پنج شخص را مگر خدا ششم ایشان است، و نه کمتر از این و نه زیادتر از این مگر خدا با ایشان است هر کجا باشند، باز خبر دهد ایشان را روز قیامت به آنچه کرده اند، هر آئینه خدا به هر چیز داناست).
در این آیت ذکر گردید که الله متعال با بندگانش است هر کجا باشند، و برای این که معنی این سخن را بدانیم به آغاز و خاتمۀ آیت رجوع می کنیم، در نتیجه در می یابیم که آغاز و خاتمۀ آیت راجع به علم الله تعالی است، پس مراد از بودن الله با بندگانش این است که او به علم خود با بندگانش است. همین طور مطالب زیاد قرآن کریم توسط خود قرآن کریم واضح می شود.
احمد: آیا در قرآن کریم ذکر نگردیده که الله تعالی به ما نزدیک است؟
عالم: بلی ذکر گردیده، اما نزدیک بودن الله به ما، با صفت علو و فوقیت تضادی ندارد. الله فوق عرش است، و چون که ما در تصرف او قرار داریم، و از علم او غایب نیستیم، او تعالی به ما نزدیک است. الله متعال می فرماید: [وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ] سورۀ بقره:186 ، ترجمه: (و چون استفسار کنند بندگان من از حال من پس هر آئینه من نزدیک ام، قبول می کنم دعای دعا کننده را وقتی که دعا کند مرا). الله متعال به علم، سمع و بصر خود به ما نزدیک است، نه به ذات خود، زیرا که او تعالی فوق عرش است، و امکان ندارد که ذات پاک الله در جا های پست و نا پاک باشد، از این جهت سلف الصالحین نزدیک بودن الله را این گونه تفسیر کردند که او به علم، سمع، بصر و اقتدار خود به ما نزدیک است.
احمد: تا جای که من می دانم، تعداد بسیار زیاد ي از مسلمان ها به آنچه که تو می گویی عقیده ندارند!
عالم: الله متعال می فرماید: [وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ] الانعام:116 ، ترجمه: (و اگر فرمان برداری کنی بسا کسانی را که در زمین اند، گمراه کنند تو را از راه خدا). معیار حق در اسلام تنها اکثریت نیست، بلکه حق آن است که بر دلایل درست استوار باشد، رسول الله صلی الله علیه وسلم از پیامبرانی به ما خبر می دهد که تنها یک تن و دو تن به آنها ایمان آوردند ، آیا آنها بر حق نبودند؟ صفت علو و فوقیت الله در قرآن و در حدیث ثابت شده، پس ما باید به آن ایمان بیاوریم.
احمد: اگر در ذهنم بعضی مشکلات خطور کند که مرا مشکوک سازد، در آن صورت چه باید کرد؟
عالم: این را بدان که صفات الله متعال مانند صفات مخلوقات نیست، و نمی توانیم صفات الله را نظر به قوانین طبیعت تحلیل کنیم، پس هر مفکوره ای که انسان را در این راستا مشکوک می سازد، یقینا وسوسۀ شیطان رجیم است، در آن صورت باید به الله پناه ببری و از فکر کردن در آن وسوسه منصرف شوی.
الله متعال خودش گفته که در آسمان است، فوق عرش است، و هر چیز را می داند، تمام این ها صفات کمال و جلالش هستند، که چگونگی آن برای ما معلوم نیست، پس چه چیز ما را وادار می سازد که کلام الله را رد کنیم؟
مسلمان حقیقی آن است که به وحی الهی تسلیم می شود، و وحی را حاکم بر عقل می داند، نه این که عقل را حاکم بر وحی بداند.
چه زیبا بیان می دارد امام شافعی وقتی که می گوید: (ایمان آوردم به الله، و به صفات الله که در وحی ذکر گردیده اند، آن طور که خودش اراده می کند) یعنی آن طور که شایستۀ کمال و جلالش باشد.
احمد: تمام سخن های تو بر دلایل قوی استوار است، در مقابل این همه آیات و احادیث من بجر تسلیم شدن به وحی الهی راه دیگر ندارم، و اگر الله مرا هدایت نمی کرد، در حالتی میمردم که معبود خودرا نمی دانستم کجاست! من از عقیدۀ قبلی خود در این مورد رجوع می کنم، و حالا ایمان دارم که الله جل جلاله در آسمان، فوق عرش، و بالاتر از تمام مخلوقات است.
سپس احمد دست خود را به دعا بالا می کند، ومی گوید: ( الهی، ای آن ذات که فوق عرش هستی، و از هر چیز با خبر هستی، مغفرت را نصیب من بگردان، و مرا به راه صراط المستقیم هدایت کن)
و صلی الله وسلم علی نبینا محمد.

منابع و مآخذ:
1.    قرآن کریم ، و ترجمۀ معانی آن به زبان فارسی، چاپ مجمع الملک فهد.
2.    الفتوی الحموية الكبري/ ابن تيمية، تحقیق: حمد التویجري.
3.    العلو للعلی الغفار/ الذهبي، تحقیق : الألباني.
4.    شرح العقیدة الواسطية/ محمد بن عثيمين.
5.    رسالۀ (ذات الله در همه جا یا فوق عرش؟)/ عبد البصير أمين

No related posts.