څوک چې (لااله الاالله) وايي لاس ترې ونیسئ

لیکنه: دوکتور یوسف قرضاوی
ژباړه: خلیل الرحمن حنیف

یادونه:
دا لیکنه د اسلامي نړی د پیاوړی عالم او دعوتګر دوکتور یوسف قرضاوي د ارزښتمن کتاب (الصحوة الإسلامية بين الاختلاف المشروع والتفرق المذموم) د پښتو ژباړې بله برخه ده چې د اصلاح آنلاین همکار، تکړه قلموال خلیل الرحمن حنیف صاحب کړې ده.
اصلاح آنلاین په داسې حال کې چې له لوی خدای څخه  قدرمن لیکوال او درانده ژباړن ته د اوږده عمر، د اسلام د خدمت د لا توان او په آخرت کې د ستر اجر غوښتونکی دی، خپلو قدرمنو لوستونکو ته دغه ارزښتمنې مرغلرې په پرلپسې توګه پدې هیله ډالی کوي چې دا امت یو ځل بیا د تفرقې له ناولو لومو څخه د وحدت سپیڅلې کړۍ ته راووزي.
په همدې هیله

د یوه روڼ آندي مسلمان په وړاندې دا ښکاره ده چې د اتحاد او اتفاق په مخکې ترټولو لوی خطر د یوه مسلمان کافر ګڼل دي، دا کار د مسلمانانو ترمنځ نیږیوالی نړوي او په ځانګړې توګه اسلام او په عامه توګه مسلمانانو ته ترې لویه ستونزه بله نشته، مطلقا د اسلامي امت نه د یوه مسلمان ایستل خطر دی، یو مسلمان د اهل قبلې له دائرې څخه بهر شمیرل، کافر او مرتد ورته ویل د مسلمانانو ترمنځ ستونزمن کار دی.
پرته له شکه دا کار ستا او د هغه ترمنځ هغه د اسلام قوي تړاو او رابطه لمنځه وړي، ستا او د هغه ترمنځ نور هغه د وروری او صمیمیت انداز نشي لیدل کیدی، نو دا دواړه اسلام او ارتداد دوه مستقیم خطونه دي چې هیڅ وخت یو د بل سره نشي یو ځای کیدی.
په دې اړه ما په خپله بله رساله (ظاهرة الغلو فی التکفیر) کې پوره بحث کړی او د دې نظریې خطرونه مې روښانه بیان کړي، دا کار یوه دیني خطا ده، د کم علمی او ناپوهی څخه سرچینه اخلي، د حرکت په موخو او اهدافو نا پوهي شمیرل کیږي او په سیاست کې اشتباه او خطا بلل کیږي.
نبوي احادیث په سختو ټکو مسلمانان له دې څخه ویروي چې بل مسلمان په کفر متهم کړي، په دې اړه صحیح او مشهور احادیث شته.
د ابن عمر رضی الله عنه څخه مرفوع حدیث دی چې وايي: (که چا خپل ورور ته وویل چې اې کافره، نو یو د دواړه څخه په دې خبرې کافر کیږي، که چیرې مخاطب همداسې وو لکه چې ورته وویل شول نو هغه کافر شو، کنه خبره بیرته په متکلم او ویونکي راګرځي) .
د ابو ذر حدیث دی چې وايي: (که چا څوک په کفر سره یاد کړل، او یا یې ورته وویل اې د خدای دوښمنه په داسې حال کې چې هغه داسې نه وو نو خبره یې بیرته پرې را ګرځي) .
د ابوقلابة حدیث دی چې وايي: (مسلمان ته کافر ویل داسې دي لکه په قتل یې چې ورسوي) .
د اسلامي حرکت په ځوانانو واجب دي چې په دې اړه ډیر له احتیاط څخه کار واخلي، د هغه چا نه لاس ونیسي چې وایي (لااله الاالله) په صحیحو احادیثو کې دا خبره راغلې چې څوک دا کلیمه ووایي، نو مال او ناموس یې په امان دی او باقي حساب یې په الله دی.
په حدیث کې راځي چې (حسابه علی الله) حساب یې په خدای دی، معنا دا چې موږ ته نور لازمه نه ده چې سینه یې پرې څیرې کړو ترڅو درک کړو چې آیا دا کلیمه یې د زړه نه ویلي که یې نه ده ویلې، موږ د هغه سره په ظاهر عمل کوو، او د باطن او غیبو علم خو یوازې الله لره دی موږ ترې عاجز یو.
د اسامة بن زید کیسه ټولو ته څرګنده ده چې په جګړه کې یې وروسته ترهغې یو کس ووژلو چې (لااله الاالله) یې وویله، نبي کریم صلی الله علیه وسلم ورسره ونه منله، اسامة ډیر وویل چې هغه د ډاره دا کلیمه وویله نو ځکه مې ووژلو خو نبي کریم صلی الله علیه وسلم ورته وویل: چې آیا تا یې زړه څیرې کړ ترڅو وپوهیږي چې د زړه نې یې ویلې که یې نه ده ویلې؟!.
نو ځکه دا هیڅ وخت جواز نلري چې اهل اسلام ته د کفر خطاب وکړو، په ګناه څوک نه کافر کیږي، په بدعتونو سره یې کافر مه شمیرئ، په نظریاتو سره کفر مه ورته متوجه کوئ اګر که په خپلو دغو کارونو کې په خطا او د حق او صواب په خلاف هم وي.
امام ابن الوزیر وايي: نبي کریم صلی الله علیه وسلم امر کړی ترڅو د کافر ګڼلو څخه ځانونه لرې وساتو، په دې اړه احادیث راغلې چې دلته د هغو نه ځینې یادوو.
د انس رضی الله عنه حدیث دی چې وايي: رسول الله وفرمایل (دری شیان د اصل ایمان څخه دي، د هغه چا نه لاس نیول چې لااله الاالله وایي، په ګناه یې نه کافر کوو، په عمل سره یې د اسلام څخه نه وباسو…)حدیث ابوداود په خپل سنن کې د جهاد په کتاب کې یاد کړی، او ابویعلی د بلې لارې روایت کړی، په حدیث کې کوم ضعف نه لیدل کیږي یوازې په سند کې یې یزید الرقاشي راغلی چې په حفظ کې کمزوری وو، خو حافظ ابن عدي په ښو یاد کړی او ثقه یې شمیرلی، د هغه په هکله وايي د هغه سره ډیر ښه احادیث دي چې د انس رضی الله عنه څخه یې روایت کړي هیله کیږي چې په منلو کې به یې کومه ستونزه نه وي، له بلې خوا نبي کریم صلی الله علیه وسلم ټول تابعین په ښو یاد کړي، دا حدیث د ابوداود په حدیث سره هم تقویه شوی.
همدارنګه ابوهریرة د رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه د انس رضی الله عنه د پورتني حدیث سره په معنا کې ورته حدیث روایت کړی. او ابوداود په خپل کتاب کې راوړی.
ابن عمر د رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه روایت کوي (د لااله الاالله، له څښتنانو لاس ونیسی، په ګناهونو یې مه کافر کوئ،چاچې د لااله الاالله څښتنان کافر وګڼل نو هغه په خپله کفر ته نیږدې شو) طبراني په کبیر کې د ضحاک بن حمرة له لارې د علي بن زید څخه روایت کړی.

ابن عمر د رسول الله صلی الله علیه وسلم څخه روایت کوي (د لااله الاالله، له څښتنانو لاس ونیسی، په ګناهونو یې مه کافر کوئ،چاچې د لااله الاالله څښتنان کافر وګڼل نو هغه په خپله کفر ته نیږدې شو) طبراني په کبیر کې د ضحاک بن حمرة له لارې د علي بن زید څخه روایت کړی.
هیثمي واييٍ: د دوی دواړو د احادیثو په هکله اختلاف دی. خو زه وایم: چې د دوی دواړو حدیثونه په دارنګه موضوعاتو کې قابل د قبول دی او بل داچې مخکیني حدیثونه هم د موضوع تقویه کولی شي.
په دې باب کې د علي علیه السلام، ابو درداء، ابو امامة، واثله، جابربن عبدالله، ابو سعیدالخدري او عایشې رضی الله عنهم نه هم ورته روایتونه شته چې د نبي کریم صلی الله علیه وسلم څخه یې روایت کړي، په سندونو کې یې جرحې لیدل کیږي خو ټول یو ځای د مخکني حدیثونو سره د موضوع کره والی ثابتولی شي، د علي علیه السلام څخه د دې حدیثونو شواهد هم څرګند دي، لکه څرنګه چې مخکې مو یاده کړه هغه خوارج کافر نه ګڼل، د هغوی د مال تالان ته یې اجازه نه ورکوله، د اصحابو کرامو عمل هم د دې موضوع تایید کوي، د جابر نه روایت دی چې وايي چا ورته وویل: آیا تاسې د اهل قبلې څخه څوک مشرک بلل؟ جابر ورته وویل: معاذ الله! له دې خبرې څخه په لړزه شو، بیا یې ورته وویل: آیا تاسې څوک د اهل قبلې کافر بللو؟ هغه په ځواب کې وویل: نه. حدیث ابو یعلی او طبراني په (الکبیبر) کې روایت کړی راویان یې سم دي، خو کله چې د اصحابو کرامو عمل په دې اړه ګورو، د حدیث په قوت دلالت کوي، دا اووه دلایل د مخکیني حدیث سره یو ځای ټول په لمړي سر د مجمع الزوائد کې راغلي).
بیا د موضوع په هکله بلې خبرې ته اشاره کوي او وايي:
(ډیر آیتونه او حدیثونه د عفوې په باره کې راغلې، ښکاره ده چې اهل تأویل هم خطا شوي، خطا د دوی عمدي کار نه وو، او موږ یې یوازې خطا بولو ځکه دا باطني علم دی چې پرته له الله بل څوک نه پرې پوهیږي، الله جل جلاله اهل اسلام ته په خطاب کې وايي: (وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُم بِهِ وَلَكِن مَّا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ) الاحزاب، ۵. په تاسې باندې ګناه نشته په هغه څه کې چې خطا شوي یاست، مګر ګناه شته په هغه څه کې چې تاسې یې د زړه د قصده اجراء کوی. په بل ځای کې وايي: (رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا) البقرة ۲۸۶. اې ربه زموږ! که زموږ نه کومه خطا او نسیان صادر شي نو موږ مه پرې نیسه. د دې آیت په تفسیر کې واضح شوي چې الله تعالی په ځواب کې وايي (قد فعلت) یعنې همداسې مې درسره وکړل، په خطا او نسیان مو نه نیسم، چې دا خبره په دوو صحیحو حدیثونو کې د ابن عباس او ابوهریرة څخه روایت شوې.
په بل ځای کې الله جل جلاله وايي: (وَلَمْ يُصِرُّواْ عَلَى مَا فَعَلُواْ وَهُمْ يَعْلَمُونَ) ال عمران ۱۵۳. او هغوی د پوهې او ادراک سره په خپلو کړنو ټینګار نه کوي. ګورو چې دلته یې ملامتي د علم او پوهې د حالت سره قید کړې. همدرانګه په بل ځای کې د مؤمن د قتل په هکله وايي: (وَمَن يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُّتَعَمِّدًا فَجَزَآؤُهُ جَهَنَّمُ)النساء ۹۳. هغه خلک چې یو مؤمن د پوهې او ادراک سره سره وژني، نو د هغوی جزاء جهنم دی. دلته هم ګورو چې جزاء او وعید د پوهې او ادراک سره قید شوی، همداشان د ښکار په هکله وايي: (وَمَن قَتَلَهُ مِنكُم مُّتَعَمِّدًا) المائده ۹۵. او که چا له تاسې د پوهې او ادراک سره ووژلو. همدارنګه په ډیرو حدیثونو کې همدا معنا ښکاره ده، لکه د سعد، ابي ذر او بوبکرة متفق علیه حدیث چې وايي: (څوک چې د خپل پلار نه پرته بل چاته ځان منسوب کړي، په داسې حال کې چې دی پوهیږی چې پلار یې نه دی). دلته هم ګورو چې جزاء په شرط د علم او پوهې سره ده.

په دې اړه د مثالونو په لړ کې کیدای شي هغه حدیث هم یاد شي چې وايي: کوم کس د خپلو ګناهونو له مخې وصیت وکړ چې وروسته له مرګه مې وسوځوئ بیا مې د شدید باد په ورځ نیم په وچه اونیم هم په بحر کې کیږي ترڅو الله را باندې قادر نشي چې عذاب راکړي! همدا علت وو چې الله رحم پرې وکړ ځکه دا کس په ریښتیا د الله له عذابه ویریده، دا حدیث متفق علیه دی، د صحابه وو د یوه جماعت څخه روایت شوی، لکه حذیفة، ابوسعید، ابوهریرة، کیدای شي راویان یې د تواتر اندازې ته ورسیږي لکه څرنګه چې همداسې په جامع الاصول او مجمع الزوائد کې راغلي، د حذیفة په حدیث کې راځي چې دا کس کفن کش وو.
په دې کس الله رحم وکړ ځکه په الله او ورځې د آخرت یې ټینګ ایمان درلود، د الله له عذابه سخت ویریده، خو دا چې د الله په قدرت جاهل وو داسې یې انګیرله چې کیدای شي الله راباندې قادر نشي دا کفر نه شمیرل کیږي، مګر په هغه وخت کې چې دا خبره ورته ښکاره شوې وي نبي ورته رالیږل شوی وي، چې په دې حالت کې کیدی شي وپوهیږي نو بیا چې د نبي د څرګندونو سره سره د الله له قدرت څخه مخ اړوي دا نه منونکی دی رب تعالی وايي: (وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً) الاسراء ۱۵. موږ ترهغې عذابوونکي نه یو ترڅو چې (د حق او باطل د توپیر لپاره) پیغمبر (د پیغام سره) ونه لیږو.
تیر شوی حدیث د تاویل په هکله د خطا کوونکو لپاره د مفهوم نه ډک دی.
همدارنګه تیرشوي حدیثونه په دې حدیث سره هم تقویه کیږي چې وايي: (زه د بنده د ګمان سره یم، په ما دې هغسې ګمان وکړي چې خوښه یې ده) دا دری صحیح حدیثونه دي.
همدا علت دی چې یو محترم ټولی د اسلامي علماوو وايي: یو مسلمان د کفر په الفاظو ترهغې نه کافر کیږي ترڅو چې ویونکی په دې پوه نه وي چې څه وايي هغه کفر دی. دا قول د ابي علي الجبائي، محمد او شافعي دی.
کیدای شي تیر شوی صحیح یا متواتر حدیث د دوی د دې خبرې دلیل وي) .
شیخ الاسلام ابن تیمیة وايي:
(په ګناه باندې د مسلمان کافر ګڼل جواز نلري، په کومه خطا سره یې له دینه ایستل نا روا دي، په تیره بیا په هغو مسایلو کې اشتباه او خطا چې اهل قبله یې په هکله اختلاف لري، ځکه الله جل جلاله وايي: (آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللّهِ وَمَلآئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لاَ نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِّن رُّسُلِهِ وَقَالُواْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ( 285 ) لاَ يُكَلِّفُ اللّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَآ أَنتَ مَوْلاَنَا فَانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ( 286)) البقرة. پیغمبر په هغه هدایت ایمان راوړی چې د هغه د رب له خوا پر هغه نازل شویدی او خلکو چې د دې پیغمبر منونکي دي، هغوی هم دا هدایت د زړه په مینه منلی دی دوی ټولو الله، د هغه پرښتې، د هغه کتابونه او د هغه پیغمبران منلي دي او د هغو وینا داده چې: موږ د الله په پیغمبرانو کې یو له بله توپیر نه کوو، موږ حکم واوریده او اطاعت مو ومانه، زموږ څښتنه! موږ ستا څخه د ګناه نه د بښنې غوښتونکي یو او همدا ستا لوري ته زموږ درتګ دی. الله هیڅ نفس ته د هغه د وسه پورته مسؤولیت نه متوجه کوي چا چې څه ښه کړيدي میوه یې د هماغه ده، او چا چې څه بدي کړيده ګناه یې پرهماغه ده (مؤمنانو تاسې داسې دعا وکوئ) اې زموږ ربه! که له موږ نه څه هیره او خطا صادره شي، موږ مه پرې نیسه، څښتنه! په موږ هغه پیټی مه ایږده چې زموږ نه په مخکینیو خلکو دې ایښی وو، زموږ څښتنه! د کوم پیټي پورته کولو چې په موږ کې وس نشته هغه پرموږ مه ایږده، له موږ سره آساني وکوه، زموږ (له ګناهونو) څخه را تیر شه، پرموږ رحم وکوه، ته زموږ کار جوړوونکی یې د کافرانو په مقابل کې زموږ مرسته وکړه.
په صحیح حدیث کې ثابت دي چې الله جل جلاله د مؤمنانو دا دعا قبوله کړې او د خطاوو بښنه یې ورته کړې.
د خوارجو ډله چې نبي کریم صلی الله علیه وسلم د هغوی په وړاندې د جګړې امر کړی وو، امیر المؤمنین علي رضی الله عنه ورسره جګړه وکړه، ټول امامان، صحابه او تابعین او د هغوی نه وروسته نور علماء د خوارجو سره په جګړې اتفاق لري، خو علي کرم الله وجهه او سعد بن ابي وقاص رضی الله عنه او نورو صحابه وو خوارج کافر نه ګڼل، سره د دې چې جګړه یې ورسره روا بلله او عملا په جګړه ورسره ښکیل وو خو کفر یې نه ورته منسوبولو، علي کرم الله وجهه تر هغې د هغوی په وړاندې توره پورته نکړه ترڅو چې خوارجو د مسلمانانو وینې تویې کړې، د مسلمانانو مالونه یې تالان کړل، بیا یې د دوی د ظلم په مقابل کې جګړه پیل کړه، ترڅو د ظلم نه یې را منع کړي نه دا چې کافران دي، همدا علت وو چې د هغوی بندیان یې غلامان نه نیول، د هغوی مالونه یې غنیمت نه شمیرل.
د دې ډلې ګمراهي چې په نص او اجماع دواړو ثابته ده بیا هم صحابه کافر نه ورته وایي سره د دې چې الله او د هغه رسول ورسره د جګړې امر هم کړی وو، نو د هغو ډلو په اړه څه فکر کوی چې یوازې د حق په پیژندلو کې یو د بل سره اختلاف لري، د هغه خلکو په اړه څه فکر کوی چې یوازې د مسایلو په اړه یو د بل سره اختلاف نظر لري؟ هیڅکله هم نه ده روا چې یوه ډله بله کافره وبولي، د هیڅ اسلامي ډلې د وینو تویول او مال خوړل روا نه دي، سره د دې چې په ښکاره بدعت کې هم وي، کیدای شي کافره ګڼونکې ډله هم په ورته بدعت کې وي، یا یې بدعت تر هغې بلې ډلې شدید او مضر وي، اکثرا دا ټولې سره مختلفې ډلې د حقایقو په پیژندلو جاهلې دي.
بنیادي خبره داده چې د مسلمانانو د وینو تویول، د هغوی د مالونو تالانول، د هغوی د ناموس سپکاوی حرام دی، دا څیزونه یوازې د الله په اذن سره حلال شمیرل کیږي، نبي کریم صلی الله علیه وسلم د حجة الوداع په خطبة کې مسلمانانو ته داسې وویل: (ستاسو وینې، ستاسو مالونو او ستاسو ناموسونه پرتاسې حرام دي، لکه د دغه ورځې حرمت په دې ځای او په دې میاشت کې). همدارنګه وايي: (د یوه مسلمان وینې تویول، مال او ناموس په بل مسلمان حرام دي)، همدا شان فرمايي: (څوک چې زموږ سره لمونځ کوي، زموږ قبلې ته مخامخ کیږي، زموږ ذبحه خوري، هغه مسلمان دی، د الله او د هغه د رسول په ذمة او ساتنه کې دی).

په بل ځای کې وايي: (کله چې دوه مسلمانان یو د بل سره په جګړه شي، نو قاتل او مقتول دواړه په اور کې دي)، چا ورته وویل اې د الله رسوله قاتل خو خیر نو د مقتول څه ګنا ده؟ رسول الله په ځواب کې ورته وویل: (ځکه چې هغه هم د خپل ورور د قتل اراده درلوده)، په بل ځای کې فرمايي: (زما نه وروسته د کفارو په څیر یو د بل غاړې مه وهئ) همدارنګه وايي: (کله چې یو مسلمان خپل ورور ته ووايي اې کافره، نو یو د دواړو په دې کلیمې سره کافر کیږي) دا احادیث ټول صحیح دي.
که چیري یو مسلمان په ګمان سره د بل مسلمان د قتل یا کفر پریکړه وکړي، په دې سره نه کافر کیږي، ګورو چې عمربن الخطاب د حاطب بن ابی بلتعة په هکله نبي کریم صلی الله علیه وسلم ته وايي: پرې مې ږده چې د دغه منافق سر ووهم، نبي کریم صلی الله علیه وسلم په ځواب کې ورته وویل: (هغه د بدر په جګړه کې حاضر وو، څه فکر کوې، الله جل جلاله د بدر په څښتنانو را ښکاره شوی او ورته ویلي یې دي: هرڅه مو چې خوښه وي ویې کړئ بیشکه ما درته بښنه کړې). حدیث بخاري او مسلم روایت کړی، همدارنګه په بل حدیث کې راځي چې د (افک) په پیښه کې اسید بن الحضیر سعد بن عبادة ته وویل: ته منافق یې د منافقینو له اړخه مجادله کوې، همداوو چې دواړه ډلې سره تیزې شوې بیا نبي کریم صلی الله علیه وسلم راغی د دوی دواړو ترمنځ یې سوله وکړه، دا حدیث هم بخاري او مسلم روایت کړی. نو دا هغه کسان دي چې د بدر په غزا کې یې ونډه اخیستې یو بل ته وايي ته منافق یې خو رسول الله صلی الله علیه وسلم په دې سره کوم لوری نه ملامتوي او نه یې کافروي بلکې ټولو ته د جنت زیری ورکوي.
همدارنګه په صحیحینو کې راغلي چې اسامة بن زید وروسته ترهغې یو کس په قتل ورسولو چې لااله الاالله یې وویله، نبي کریم صلی الله علیه وسلم دا خبره ډیره لویه وګڼله کله چې خبر شو اسامة بن زید ته یې وویل: (اې اسامة! آیا تا هغه ووژلو سره د دې چې لااله الا الله یې وویله؟ نبي کریم صلی الله علیه وسلم دا خبره څو ځلې همداسې د اسامة په وړاندې تکرار کړه تردې چې اسامة وايي: داسې فکر مې وکړ لکه په همدغه ورځ چې مسلمان شوی وم! خو سره د دې یې هم په اسامة قصاص جاري نکړ، نه یې هم دیت ترې واخیست، ځکه اسامة داسې فکر کړی وو چې قتل یې ورته جائز دی ځکه هغه فکر کولو چې د کلیمې ویل یې د ډاره دي نه د زړه له قصده.
زموږ سلف داسې وو، ځینو به د ځینو سره جګړه وکړه، لکه د جمل او صفین په پیښو کې، خو د دې سره به مسلمانان وو الله جل جلاله وايي: (وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِن فَاءتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ) حجرات، ۹. او که د مؤمنانو څخه دوه ډلې په خپلو منځو کې په جنګ شي نو د هغو په منځ کې سوله وکوئ، بیا که د هغوی نه یوه ډله په بله تیری وکوي نو له تیري کوونکي سره وجنګیږئ، ترهغې پورې چې هغوی د الله د حکم خواته را وګرځي، بیا که هغوی را وګرځي د هغوی په منځ کې په عدل سره سوله وکوئ، انصاف وکوئ چې الله انصاف کوونکي خوښوي. الله جل جلاله ښکاره بیان کړي چې مسلمانان سره د جنګ جګړو یو د بل سره وروڼه دي نو ځکه یې د هغوی ترمنځ په عدل او انصاف سره د سولې امر کړی.

زموږ سلف داسې وو چې جګړې به یې هم وکړې خو یو بل ته به یې د کفر نسبت هیڅکله نه کولو، هغه دیني ورورګلوي به یې ټینګه ساتله، یو د بل شهادت به یې قبلولو، د یو بل نه به یې د علم زده کړه کوله، یو د بل سره یې د کفارو غوندې د دوښمنیو معامله هیڅکله هم نه کوله، بلکې یو د بل نه یې میراث اخیستی شوی، یو د بل نه به یې نکاح کوله، د مسلمانانو غوندې به یې راکړه ورکړه کوله، دا ټول سره د دې چې کله نا کله به یې ترمنځ جګړې هم تودې شوې یو بل ته به یې لعنتونه هم ویل.
زموږ سلف داسې وو چې جګړې به یې هم وکړې خو یو بل ته به یې د کفر نسبت هیڅکله نه کولو، هغه دیني ورورګلوي به یې ټینګه ساتله، یو د بل شهادت به یې قبلولو، د یو بل نه به یې د علم زده کړه کوله، یو د بل سره یې د کفارو غوندې د دوښمنیو معامله هیڅکله هم نه کوله، بلکې یو د بل نه یې میراث اخیستی شوی، یو د بل نه به یې نکاح کوله، د مسلمانانو غوندې به یې راکړه ورکړه کوله، دا ټول سره د دې چې کله نا کله به یې ترمنځ جګړې هم تودې شوې یو بل ته به یې لعنتونه هم ویل.
الله جل جلاله په جماعت او محبت سره امر کړی، د بدعت او اختلاف څخه یې نهی کړې رب تعالی جل جلاله وايي: (إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُواْ دِينَهُمْ وَكَانُواْ شِيَعًا لَّسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ) الانعام، ۱۵۹. کومو خلکو چې خپل دین ټوټه ټوټه کړ او ټولی ټولی شول په یقیني توګه د هغو سره ستا هیڅ اړیکه نشته.
نبي کریم صلی الله علیه وسلم وايي: (د جماعت ملازمت وکړئ، ځکه د الله مرسته او نصرت د جماعت سره دی) همدارنګه وايي: (شیطان د یوه سره وي د دوو نه لرې ګرځي) په بل ځای کې وايي: (شیطان د انسان لیوه دی لکه د میږو لیوه، او لیوه هغه میږه را نیسي چې ځانته وي جلا وي).
که چیرې کوم مسلمان د مسلمانانو په کوم ښار کې هستوګن شي نو واجب ده چې د هغوی سره د جماعت او جمعې لمنځونه یو ځای اداء کړي، د مؤمنانو سره مینه ښکاره کړي دوښمني ونه کړي، که کوم یو یې ګمرای او سر کښ ولیدو نو لازمه ده چې لارښوونه ورته وکړي که چیرې وتوانیده، که ونه توانیده نو الله د توان څخه په لوړ کار څوک نه نیسي، که چیرې قادر وو چې د وړ او غوره کس امامت او مشري په خلکو ومني نو ښه ده، کنه د خپل وس او توان سره دې د بدعتونو او سرکښیو مخنیوی وکوي، که چیرې یې د دې توان نه درلود نو په هغه چا پسې دې لمونځ اداء کړي چې د الله په کتاب او د نبي په سنتو خبر وي، په هغه چا پسې د ودریږي چې د الله او د رسول اطاعت ته مخکیوالی ښیي، لکه څرنګه چې نبي کریم صلی الله علیه وسلم وايي: (د خلکو امامت دې هغه څوک وکړي چې د الله کتاب ښه تلاوت کولی شي، که چیرې په تلاوت کې سره برابر وو نو بیا دې هغه څوک امام شي چې په سنتو عالم وي، که چیرې د سنتو په علم کې هم سره برابر وو نو بیا دې هغه امام شي چې په هجرت کې مخکې دی، که چیرې په هجرت کې هم سره برابر وو نو بیا دې د لوړ سن واله مخکې شي).
که چیرې د بدعتونو او بدمرغیو نه په کناره کې ښکاره مصلحت وو، کیدای شي مجلسونه یې پریږدي لکه څرنګه چې نبي کریم صلی الله علیه وسلم د هغه دریو کسانو څخه راکړه ورکړه بنده کړه کوم چې مخالفت یې کړی وو تردې چې الله یې توبه قبوله کړه، خو که چیرې د ده د اجازې نه پرته بل څوک امام ټاکل شوی وو او د هغه په امامت د لمانځه په پریښودو کې شرعي مصلحت نه وو نو په هغه پسې د لمانځه او جمعې نه اداء کول جهل او ګمراهي ده، او دا به د بدعت مقابله په بدعت سره وي.

که چیرې د بدعتونو او بدمرغیو نه په کناره کې ښکاره مصلحت وو، کیدای شي مجلسونه یې پریږدي لکه څرنګه چې نبي کریم صلی الله علیه وسلم د هغه دریو کسانو څخه راکړه ورکړه بنده کړه کوم چې مخالفت یې کړی وو تردې چې الله یې توبه قبوله کړه، خو که چیرې د ده د اجازې نه پرته بل څوک امام ټاکل شوی وو او د هغه په امامت د لمانځه په پریښودو کې شرعي مصلحت نه وو نو په هغه پسې د لمانځه او جمعې نه اداء کول جهل او ګمراهي ده، او دا به د بدعت مقابله په بدعت سره وي.
آن تردې که چا د جمعې لمونځ په فاجر پسې اداء کړ علماء یې په بیرته را ګرځولو کې اختلاف لري، ډیری علماء یې بیرته را ګرځول مکروه بولي، امام احمد بن حنبل د عبدوس په روایت کې وایي: (که چا دا لمونځ بیرته را وګرځولو نه بدعت ګر دی، همدا د هغه ښکاره قول دی، ځکه اصحابو کرامو هیڅکله هم داسې کار نه دی کړي کله یې چې په فاجرانو او مبتدعینو پسې لمونځ اداء کړی بیا یې نه دی را ګرځولی، او الله جل جلاله هم په دې امر نه دی کړی چې د خپل وس سره سم دې څوک لمونځ اداء کړي او بیا یې دې بیرته را وګرځوي) .
دا د شیخ الاسلام ابن تیمیة څرګندونې دې چې ښکاره د هغه خلکو سره مخالف دی کوم چې نور په ګناه او خطا سره کافر ګڼي، ښکاره جماعت ته دعوت کوي او د ځان ځانۍ څخه خلک منع کوي، شیخ الاسلام وايي چې په مبتدع پسې لمونځ روا دی چې څوک یې اداء کړي.
اوس وګورئ هغه کسان چې ابن تیمیة ته ځانونه منسوب بولي د دغه حقایقو څخه نا خبره دي، د هر مخالف په وړاندې یې د کفر توره را ایستلې وي ځان حق بولي نورو ته د باطل نسبت کوي، آن تردې چې لویې لویې ډلې یې کافرې ګڼلې داسې ډلې چې امتونه یې متابعت کوي لکه اشاعرة، ځینې خو ډیر تیری کوي لوی لوی علماء او دعوتګر یې په ذهن کم ورځي، د خپلې بړستنې پښې را وباسي د کفر حکم پرې کوي، دوی له دې نه ډاریږي چې کیدای شي دا حکم بیرته پردوی را وګرځي لکه څرنګه چې احادیث دې خبرې ته همداسې اشاره کوي.
د شبهې له مخې د آحادو حدیثونو په رد سړی نه کافر کیږي:
نن ورځ هغه کسان چې نوي نوي په علم کې داخل شوي، اوس یې دعوت ته پیل کړی په عجله فتوا ورکوي هغه کسان کافر ګڼي چې د ځینو صحیحو آحادو حدیثونو څخه منکر دي، کیدای شي دا حدیثونو شیخینو یعنې بخاري او مسلم روایت کړي وي، کیدای شي د دوی نه یوه روایت کړی وي، خو د دې حدیثونو نه منکر داسې څه ګوري چې په حدیث کې یې علت بولي قدحه په کې واردوي او د حدیث ثبوت ستونزمن شمیري.
دوی دا رنګه حدیثونه ردوي ځکه چې د قرآن د ښکاره د لایلو سره ټکر لري، یا د ځینو متواترو صحیحو یقیني حدیثونو سره اړخ نه لګوي، یا د قطعي علم له مخې د نه منلو دي، یا دا چې د ثابت تاریخ نه واټن لري، یا د حسي او عقلي دلالت څنګ ته غیر معقول دي او داسې نور، د حدیثو علماء دا رنګه یاد شوي ټکي په حدیث کې د موضوع والي دلایل بولي، دا په داسې حال کې چې ځینې نور علماء بیا دا خبره نه مني.
دوی نه باید د داسې حدیثونو منکرین کافر وګڼي، ځکه دوی په دې مساله کې دلیل نلري، علماء وايي چې د سنتو منکر کافر دی په دې معنا چې د پیغمبر سنت وروسته له قرآنه د شریعت د احکامو د مصدر او مرجع په حیث ونه مني، ځکه څوک چې داسې کوي نو د هغه څه نه منکریږي چې د دین له مخې په ضرورت سره معلوم دي او په سنتو سره ثابت شوي لکه پنځه ګوني لمنځونه، د لمانځه معلوم وختونه، محدود رکعتونه، دغه هیأت د لمانځه چې موږ څنګه لمونځ اداء کوو، په تکبیر یې پیلوو او او په سلام یې ختموو، دا ټول په سنتو ثابت شوي.
خو که څوک د آحادو حدیثونو څخه د یوه یا ټولو نه منکر شي، نو هیڅ معتبر فقیه او عالم یې په کفر پریکړه نشي کولی، که ډیر وړاندې ولاړ شي کیدی شي ووایي چې منحرف شوی بدعت ته یې مخه کړې، دا هم په هغه صورت کې چې د آحادو حدیثونو څخه منکر منونکي دلایل ونلري.
ګورو چې د اهل سنتو علماء خوارجو او معتزله وو ته کفار نه وايي، دا سره د دې چې د ډیرو صحیحو حدیثونو څخه منکر دي، لکه په جنت کې د الله د دیدار حدیث، په نبي کریم صلی الله علیه وسلم باندې د سحر حدیث او داسې نور، کوم چې ابن قتیبة په خپل مشهور کتاب (تأویل مختلف الحدیث) کې راوړي او رد یې پرې کړی.
ډیر داسې امامان شته چې حدیث ردوي خو بل امام همدغه حدیث صحیح ګڼي کوم چې بل رد کړی.
بلکې موږ محدثین ګورو چې ځینې داسې حدیثونه ردوي کوم چې بل محدث یې صحیح شمیري، همدا علت دی چې امام بخاري ډیر آحادیث نه دي روایت کړي خو نورو علماوو په خپلو کتابونو کې صحیح شمیرلي.
یحیی بن معین د جرح او تعدیل امام (د صدقې د فرائضو) حدیثونه ردوي سره د دې چې بخاري او مسلم روایت کړي.
په دې اړه د ام المؤمنین عایشې رضی الله عنها خپل نظریات وو، هغه احادیث یې ردول چې د قرآن د ظاهر سره یې په ټکر کې شمیرل، ویل به یې چې صحابه خطا شوي چې دا رنګه حدیثونه یې روایت کړي، دوی سم نه دي آوریدلي، د نبي کریم صلی الله علیه وسلم څخه یې تلقي سمه نه وه.
د بیلګې په توګه عایشې رضی الله عنها دا حدیث رد کړی چې وايي (مړی د خپل اهل په ژړا سره په عذابیږي) ځکه هغې دا حدیث د دې آیت معارض دی چې وايي (وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى) هیڅ پیټی اخیستونکی به د بل چا پیټی وانخلي. یعنې هرڅوک به د خپلې ګناه بار وړي. دا په داسې حال کې چې دا حدیث ډیرو صحابه وو روایت کړی.
همدارنګه دا حدیث چې وايي (یوه ښځه اور ته په دې خاطر لاړه چې پیشو یې بندي کړې وه) عایشة رضی الله عنها وايي یو مؤمن الله ته ډیر نیږدې دی نو ځکه یې په پیشو نه تعذیبوي، او په حدیث کې یاده شوې ښځه کافره وه .
همدا شان د نبي کریم صلی الله علیه وسلم هغه حدیث چې وايي د بدر په ورځ یې د قریشو د مشرانو پرتو جسدو ته په خطاب کې وویل: آیا تاسې هغه څه ترلاسه کړل چې ستاسې رب ستاسې سره وعده کړې وه؟ ما خو هغه ترلاسه کړل چې رب مې وعده راسره کړې وه.
عمر او ځینو نورو صحابه وو وویل: (آیا ته د داسې قوم سره خبرې کوي چې مړه دي؟).
علامة ابن کثیر په خپل کتاب (البدایة والنهایة) کې دا حدیث یاد کړی او زیاته کړې یې ده:
(دا هم د هغو حدیثونو له جملې دی چې عایشې رضی الله عنها به تأویلولوـ په یوه جزء کې یې ټول هغه حدیثونه راوړي چې هغې به تأویلول ـ عایشې رضی الله عنها عقیده درلوده چې دا حدیث د قرآن سره ټکر لري، ځکه قرآن وايي: (وَمَا أَنتَ بِمُسْمِعٍ مَّن فِي الْقُبُورِ) اې پیغمبره ته هغه کسان نشې آورولی چې په هدیرو کې خښ شوي دي. خو دا آیت د حدیث سره ټکر نلري، او سهي قول د جمهورو صحابه وو دی، ځکه چې داسې حدیثونه شته چې د عایشې رضی الله عنها د خبرې په خلاف وارد شوي) .
خو صحابه وو او د صحابه وو نه وروسته علماوو د عایشې رضی الله عنها د دین او یقین د کمزوری هیڅ هم نه دي ویلي، داسې یې نه دي ویلي چې هغې د خپل خاوند رسول الله سنت رد کړي او ترې منکره ده.
بلکې ټولو خپل مخالفت ورسره ښکاره کړی، د دې د نظریاتو خطاوې یې ښکاره کړې، خو هیچا هم هغې ته د کوم ټکي نسبت نه دی کړی، د هغې نظریات یې په ځانګړو کتابونوکې یاد کړي په اړه یې د احترام او عزت نه ډک بحث کړی، ځکه دا ټول د هغې د اجتهاد څخه سرچینه اخلي، نو ځکه معذوره ده، او اجر یې هم شته.

No related posts.