توجه به تولید، نه توقف در مصرف

نوشته: محمد عثمان عادل استاد پوهنحی اقتصاد پوهنتون هرات
انسان ها به طور اغلب در  هر دوره از تاريخ، روزگار شان را در انديشه‏ي تغيير و تحول به سر برده اند و همواره دغدغه‏ي گذر از وضعيت موجود به وضعيت مطلوب را در سر داشته اند و هميشه در حيات خويش خواهان تحولات ميمون و روز افزون بوده اند. در اين ميان اما كم نبوده اند كساني كه بنا به علل مختلف در وضعيت موجود خويش توقف ورزيده و از قافله ی تغيير و تحول باز مانده اند. به همين اساس در اين مقال كوتاه بر آن شدم تا در جهت روشن ساختن اين توقف ورزي نا معقول و تحول گريزي ناميمون گامي هر چند كوتاه بردارم.
توقف در مصرف، مقوله‏يي است كه بيشتر در كشورهاي جهان سوم همانند افغانستان، نمود و رنگ و رخي تيره دارد. هرچند در اين دهه (دهه ی 80) گام هايي در راستاي تحول و توليد در اين سرزمين برداشته شده اما اين گام ها به مقايسه ی امكـــانات و فرصت هايي كه مساعد گرديده، خيلي ناچيز و ناكافي بوده است. بنده از مقوله ی توقف در مصرف تنها يك جنبه و آن هم جنبه ی اقتصادي اش را در نظر ندارم بلكه مي خواهم به جوانب علمي و فكري آن نيز نظري بيندازم.
اگر خواسته باشيم ببينيم كه ما از نظر اقتصادي چقدر در حد مصرف توقف كرده و به چه پيمانه مصرفي و وابسته ايم، كافي است كه نگاهي هرچند كوتاه به محصولات و خدماتي بيندازيم كه از بيرون در بازارهاي كشور ما عرضه مي شود و با تقاضاهاي شديد و زايد الوصف داخلي به مصرف مي رسد و ببينيم كه اين سرزمين در اثر هجوم سيل آساي واردات، چگونه روز تا روز به يك بازار مصرفي تمام عيار و فروشگاه و آزمايشگاه بيگانه گان تبديل مي-شود و با اين حال هم مقامات دولتي و خصوصي در زمينه ی توليد و تقويت پروژه ها و طرح هاي توليدي كشور توجه مسؤولانه و دلسوزانه مبذول نمي دارند و حتا از سرمايه گذاري هاي خارجي و فرصت هاي موجود هم، به نفع توليد كشور و پويايي آن كدام بهره برداري ارزنده و اثر بخش صورت نمي گيرد. به راستي آيا قسمت عمده ی عوايد ناشي از فروش محصولاتي همچون وسايط نقليه و و سايل مدرن رفاهي و نيز قسمت عمده ی عوايد ناشي از فروش خدماتي همچون خدمات مخابراتي و بانكي، در راستاي پروژه هاي توليدي اين سرزمين جنگ ديده و بلاكشيده به كار انداخته مي شود يا در خارج از مرزهاي اين خاك سرمايه گذاري مي گردد؟
با تاسف بايد گفت كه عوايد و سرمايه هاي هنگفت به دست آمده ی داخلي از مرزهاي اين خاك پا به فرار گذاشته در كشورهاي خارجي در راستاي طرح هاي توليدي آنان سرمايه گذاري مي گردند، كه با اين حساب، پروسه ی توليد آنان به سمت پويايي و شـكوفـايي بيشتر مي رود و پروسه ی توليد ما رهسپار ديار نزول و افول مي گردد.
در حوزه ی علم و دانش هم ما در حد مصرف كردن توقف كرده ايم يعني هميشه مصرف كننده ی توليدات علمي ديگران بوده ايم و در راستاي توليدات علمي سهمي نداشته ايم و حتا در اين حوزه وضعيتي بدتر از وضعيت اقتصادي داشته ايم. اگر نگاهی به گذشته بیاندازیم کشور مان مهد فرهنگ و دانش بوده است، طوری که چند سده ی قبل هرات به عنوان نگین خراسان مطرح بوده و دارای تولیدات ارزشمند علمی و فکری دانشمندان این دیار بوده است. اما این شعله های فروزان در دهه های جنگ و بحران خاموش کشت. از این رو، در چند دهه ی اخير توقع و انتظار توليد علم داشتن، خيلي منطقي و معقول به نظر نمي رسد چرا كه شرايط و امكانات براي آن مساعد نبوده است زيرا دانش پژوهان و فرهيخته گان زماني مي توانند به سمت و سوي تحقيقات و توليدات علمي گام بردارند كه ذهني آرام داشته و از دغدغه ها و پريشاني هاي مالي و امنيتي فارغ باشند كه ابناي اين خاك از چنين آرامي و فراغتي در دهه های گذشته محروم بوده اند.
اما در شرايط كنوني كه تكنولوژي جديد تمام مرزها و صخره ها را درنورديده و منابع معرفتي به آساني و ارزاني و فراواني در اختيار ما قرار گرفته است، نبود توجه و تحرك به سمت تحقيقات و توليدات علمي كدام توجيه منطقي ندارد، لذا در حد مصرف كننده ی توليدات علمي ديگران باقي ماندن، تقصيري نا بخشودني به حساب مي آيد.
امروزه دانش پژوهان و فرهيخته گان ما از منابع سرشار معرفتي همچون انترنت و نرم افزارهاي كامپيوتري استفاده مي كنند اما متأسفانه بهره ی شان ا ز حد مصرف فراتر نمي رود يعني نظــريات مختـــلف علمي را  مي خوانند اما مقايسه نمي كنند و انديشه ی تحول و توليد يك نظريه ی جديد را در سر ندارند. در زمينه ی علوم ديني و فقهي نيز كار ما فقط مصرف كردن است و به مسأله ثوابت و متغيرات ديني و فقهي توجه و دقت كافي مبذول نمي داريم و حتا با وصف آن كه در خصوص احكام فقهي، روز به روز نظر به تغيير شرايط به مشــكلات متعــدد روبه رو مي شويم باز هم جرأت كوچك ترين تحقيق آزاد و ابراز نظر جديد را به خود نمي دهيم  و اسفبارتر اين كه اگر كسي هم در اين زمينه با در نظرداشت موازين شرعي و مصالح و مقتضيات زماني و مكاني گامي در جهت تحول و توليد بردارد، تاپه هاي گونه گون بر فرقش زده و از حوزه ی مشروعيت و مقبوليت رانده مي شود.
جان كلام اين كه امروزه كار ما در حوزه ی علم و دانش اين شده كه داده ها (inputs) را مي گيريم و بدون پردازش (process) دوباره به-شكل داده نه باز داده (output) براي ديگران انتقـــال مي دهيم. در حالي كه بايد وضعيت طور ديگري مي بود و ما از اين امكـــانات فراهم شده و فرصت هاي به دست آمده بيشترين و بهترين استفاده را مي كرديم.
ما در حوزه ی فكري نيز در حد مصرف كننده ی افكار ديگران باقي مانده ايم و همانند سالياني كه از نعمت تمدن و تكنولوژي بي بهره بوديم در راستاي تحول و تكامل فكري توجه و دقت كافي به خرچ نمي-دهيم. در حوزه هاي ديني و دانشگاه هاي ما دانش پژوهان جرأت نقد نظريات استادان خويش را ندارند چه برسد به نظريات و افكار قابل نقد ديگران و بيگانه گان.
البته مشكل اين است كه فرهنگ نقد و ديالوگ در سرزمين ما هنوز مروج و معمول نشده است و هنوز  بسيارند كساني كه مانع آماده شدن فضاي انتقاد و مناقشه افكار مي باشند. به هر حال فكر، عرصه ی دراز دامن دارد.
از آنچه گفتيم نتيجه مي گيريم كه اگر در گذشته بنا به مشكلات فراوان، تحول و توليدي نداشتيم و در حد مصرف متوقف بوديم عذر مان تا اندازه يي موجه است اما امروزه كه تمام پنجره هاي معرفتي بر روي مان گشوده شده است و جهان به سمت دهكده ی واحد شدن مي رود، در حد مصرف متوقف ماندن بسيار نا كافي و نا معقول است.
بايد ما هم امروزه در جهت توليد و تحول گام هايي برداريم و در پهلوي انتقال توليدات ديگران وظيـفه ی انتقاد آن ها و ايجاد توليدات جديد مطابق به مقتضيات و شرايط زماني و مكاني كشور خويش را برعهده گيريم و نشود كه روزگار را در تقليد و كاپي برداري به سر برده از قافله ی تمدن و تحول عقب بمانيم و نيز اگر كس يا كساني داده هاي علمي و فكري قديم را به بازداده هاي جديد تبديل نمودند، تشويق شان كنيم و اگر بازداده هاي شان مشكلي داشت، نقد و اصلاح شان كنيم نه اين كه بر فرق شان بكوبيم و بساط شان را بروبيم.

نورې دا ډول ليکنې:

1. د نړيوالتوب ناوړه اقتصادي اغېزې