نقش تمدن اسلامی در علوم تجربی

نوشته: احمد فرید فرزاد هروی

اشاره: عصر امروزی که «بیداری اسلامی» نام گرفته؛ و این موج طوفنده شرق و غرب عالم را در نوردیده و به یک حرکت قوی برای تحول شگرف در دنیا مبدل گردیده است. درین میان گرایش به اسلام را در جوانان مسلمانان به وفور می توان دید و این نشان تشنگی آنان به دانستن در مورد اسلام و حقایق عقیده وی، فکری، تاریخی و علمی این دین بزرگ الهی می باشد، یکی از حساس ترین موضوعاتی که جوانان خواهان دریافت فهم و دانش در مورد آن هستند، موضوع تاریخ تمدن اسلامی می باشد که خوشبختانه منابع بسیار با ارزش و گرانبهایی برای مطالعه و دانش اندوزی درین زمینه در دسترس جوانان عزیز ما قرار دارد. درین مقال مختصر بر آن شدم تا گوشه هایی از دست آوردهای علمی مسلمانان را برای جوانان مسلمان را ارائه بدارم تا انگیزه ای باشد برای مراجعه به کتب معتبر در این زمینه و سیراب شدن از چشمه سار علوم اسلامی.

تمدن اسلامی، تمدن معنا و ماده:

در طول حیات بشر هرگاه انسان ها به تمدنی دست یافته اند که بر مبنای تعالیم الهی استوار نبوده، همواره به بیراهه و انحراف کشیده شده است و طول عمر آن نیز چند صباحی بیش نبوده و بعد از انقراض نیز ثأثیرات آن از بین رفته و چه بسا که یاد و خاطره ی آن از ذهن تاریخ هم فراموش شده است. اما در میان تمدن های ریز و درشت در برهه ی از زمان به تمدن شگوفایی بر می خوریم که شالوده ی آن بر اساس وحی الهی نهاده شد و توسط مردمانی که خداوند آن ها را برای ترویج این تمدن بزرگ برانگیخته بود، در مدتی محدود در سراسر گیتی ریشه دوانید و شکوهمندترین تمدن حیات بخش را برای انسان ها رقم زد.
نگاهی گذرا به تاریخ تمدن اسلامی و سهم بارز آن در تحرک انسان ها برای خداجویی، یکتاپرستی، اهتمام به ارزش های انسانی و اخلاقی و پیشرفت و ترقی و آبادانی زمین به خوبی برای ما واضح می سازد که این تمدن جدا از همه تمدن های زمینی و بشری بوده است زیرا با درایت خاص هم نهایت توجه را به معنی و ارتباط انسان با پروردگارش مبذول داشته و هم سعی و تکاپو را برای تفکر در خلقت زمین و آسمان و تلاش برای پیشرفت و ترقی را در وی زنده کرده است. برخلاف مسیحیت –مسیحیت تحریف شده- که در تعالیم آن «دین و علم» دو جز مجزا از هم و ناقض هم شمرده می شد؛ در اسلام نه تنها که تحصیل علم و دانش توصیه گردیده بلکه این اسلام بود که انسان های بادیه نشین عرب را انگیزه داد تا شکوهمندترین تمدن انسانی و جهانی را پدید آورند و به دنیا عرضه نمایند.
حقیقت این است که مسلمانان قرن ها سکاندار تمدن جهانی و پیشقراولان عرصه ی علم و صنعت بوده اند و در امتداد تمدن پویای اسلامی خویش که هم به ماده توجه داشت و هم به معنویت انسان، توانستند در هر دو بُعد به پیشرفت های شگفت دست یابند.
در بستر تمدن اسلامی که پایه های آن اساس وحی الهی نهاده شد، انسان به اوج کمال و اخلاق دست یازید، در عرصه ی علوم تجربی مسلمانان سنگ زیربنای تحقیق و مطالعه در طبیعت و پدیده های علمی را گذاشتند و درین زمینه دست آوردهایی چشمگیری هم داشتند و مبالغه نخواهد بود اگر بگوییم درخشنده ترین دوران حیات انسان از نظر تمدن مادی و معنوی دوران «حاکمیت مسلمانان» براگر بگوییم درخشنده ترین دوران حیات انسان از نظر تمدن مادی و معنوی دوران «حاکمیت مسلمانان» بر جهان بوده است که در پرتو رهبری خردمندانه و رهنمون های اسلامی جهانیان به آرامش و سعادت رسیدند. جهان بوده است که در پرتو رهبری خردمندانه و رهنمون های اسلامی جهانیان به آرامش و سعادت رسیدند. این حقیقت وقتی برای مان آشکار تر می گردد که آن زمان درخشان را با عصر «استیلای غرب» که پس از رنسانس غربی قرن 18میلادی آغاز گردید با هم مقایسه نماییم و ببینیم که از همان آوان، دیگر جهان روی آرامش و آسایش را به خود ندیده است و جهان بشریت از غرب، جز استعمار، استثمار، سلطه طلبی و… استفاده از سکوی قدرت جهانی برای در بند کشیدن سایر ملت ها دیگر چیزی در ذهن ندارند.

خدمات علمی مسلمانان برای بشریت:

چه خوبست که اکنون صفحاتی از کتاب کهن تمدن اسلامی را ورق بزنیم و در آن شمه ای از دست آوردهای مسلمانان را در عرصه های علوم تجربی به خوانش بشینیم:
الجبر و هندسه: محمد ابن موسی خوارزمی به عنوان کاشف الجبر محسوب می شود. خوارزم نام مکان تولد او که منطقه ای در ازبکستان امروزی است، می باشد. او استفاده از «صفر» و اعشاریه را به میان آورد.
کلمه ی «Algebra» که امروزه درلاتین استفاده می شود از ریشه ی عربی گرفته شده که همان «الجبر» می باشد. عدد صفر نیز یک کلمه ی عربی است. تلاش و کارهای خوارزمی روی اعداد به نام «لگاریتم» یاد می شود. خوارزمی بر علاوه ی ارائه ی اعداد عربی چندین معادله ی ریاضی دیگر از جمله عملیات روی «کسرها» را نیز انکشاف داد.
یکی دیگر از چهره های مشهور ریاضی دان، عمرخیام است که حل معادلات درجه دوم را در الجبر و هندسه ارائه داد.
همچنین نصرالدین روی اشکال هندسی چهار ضلعی، کروی و سطوح، مقالاتی نوشته است.
مثلثات: مسلمانان اولین کسانی بودند که فرمول های ساین، تانجانت، کوتانجانت و… را در مثلثات بوجود آوردند. ابن موسی در قرن 18 حدود 800 مثال را در مثلثات ارائه داد. اثرهای او بعداً به از عربی به لاتین ترجمه گردیده و تا قرن 16 میلادی به عنوان منبع اصلی در غرب مورد استفاده قرار می گرفت.
فزیک و کیمیا: کمال الدین آزمایشاتی را روی انکسار نور خورشید در قطرات باران انجام داد و در مورد پیدایش ابتدایی و ثانوی رنگین کمان تشریحاتی را ارائه داد.
داستان اختراع پاندول «الموار» و ساعت آبی در میان همه مشهور است. نمونه ی ساعت آبی اختراع مسلمانان، توسط هارون الرشید خلیفه ی عباسی به پادشاه وقت فرانسه «امپراتور شارلمانیEmperor Charlemagne » هدیه فرستاده شد که موجب بهت و حیرت فرانسویان قرار گرفت. فرانسویان در ابتدا از این شی متحرک عجیب می ترسیدند و فکر می کردند که در داخل آن جنیات قرار دارند.
تاریخ نگار مشهور «کیبون Gibbons» در کتابش «سقوط امپراتور روم- جلد پنجمDecline and Fall of the Roman Empire » نوشته است: «علوم کیمیا پیدایش و پیشرفت خود را به مسلمانان مدیون است».
لازم به ذکر است که کلمه ی «Chemistry» که در لاتین استفاده می گردد، نیز از واژه ی «کیمیا» عربی به معنی نایاب گرفته شده است و نشان می دهد که برای اولین بار مسلمانان این علم را اختراع نموده اند.
علوم تخنیک: پیشرفت علم ماشینی یا تخنیک در اسلام نشانه ی نبوغ دانش مسلمانان در این عرصه است. موسی ابن شاکر بیش از 100 نوع ابزار میخانیکی را در کتابش شرح داده است.
رساله های برجسته ی دیگری نیز از مسلمانان شامل «الکتاب فی معرفه الحیاه الهندسیه» توسط عبدالفیاض بن الراض و «الکتاب میزان الحکمه» توسط الخازنی ثبت شده است. الخازنی همچنین روی دقت در وزن و جاذبه اجسام کارهای در خور توجه انجام داده است.
فزیک نور و کامره: تحقیقات و کشفیات در عرصه ی فزیک نور و کامره برای اولین بار به ابن هیثم در 1038 میلادی بر می گردد. ابن هیثم همچنان تحقیقات زیادی در مورد چشم نموده و اعضای چشم را نام گذاری نموده بود: شبکیه، قرنیه، زجاجیه، عنبیه و… و در مورد وظایف هر کدام و شیوه ی عملکرد آن و انعکاس نور به تفصیل تشریحات داده است.
فرضیه ی نسبی: قادحی ابوبکر فرضیه ی نسبی را در مورد زمان و مکان در قرن هشتم میلادی با معادلات الجبری و فزیک سماوی انکشاف داد. این نظریات به البرت انیشتین نسبت داده می شود در حالی که او 12 قرن بعد یعنی در قرن 20 به آن دست یافته است.
جغرافیه: مسلمانان اولین کشفیات را در عرصه ی جغرافیا داشته اند. کشف کرویّت زمین در قرن نهم میلادی توسط مسلمانان از این جمله است. اولین بار نقشه ی زمین در دوران خلافت مأمون عباسی طرح گردید و طول محیط زمین تعیین گردید. مسلمانان مناطقی را در شمال اروپا و دنمارک را کشف نمودند، و بسیاری از محقیقین معتقدند که حتی قاره ی آمریکا توسط مسلمانان کشف گردید. متأسفانه بنا به تحریفات اروپاییان؛ این همه کشفیات به دانشمندان غربی نسبت داده می شود. «گالیله» به عنوان کاشف کروی بودن زمین و «کریستیف کلمپ» کاشف آمریکا شناخته می شوند.
«بیگوردین» از دانشمندان غربی در کتابش »الاسلام و الحضاره العربیه« می گوید: «از جمله دلایل پیشرفت علوم نجومی نزد اعراب، پیشرفت های قابل توجه آنان در ریاضیات بود، چرا که آن ها اساس حساب مثلثات را ابداع کردند و محیط کره ی زمین را با ابزارهایی که داشتند، عملاً محاسبه کردند، ارتفاع قطب را به دست آوردند و میزان خشکی ها و آب ها را به صورت تقریبی بیان کردند و طول دریای مدیترانه را هم به دست آوردند….».
از جمله دانشمندان معروف مسلمان در علم جغرافیه می توان از رازی، ابوعبید البکری، العذری، الادریسی، ابن جبیر و ابن بطوطه نام برد.
صنعت کاغذ: صنعت کاغذ از قدیمی ترین مهارت هایی است که مسلمانان به آن دست یافته بوده اند. از اوایل قرن هشتم میلادی صنعت کاغذ در سمرقند آغاز یافته بود و کاغذهایی با کیفیت مرغوب تهیه می گردید. مصر با داشتن اولین کارخانه ی کاغذ سازی در سال 900 میلادی مشهور بوده است. کشف نسخه های قدیمی نشان می دهد که اولین دست خط هایی نگاشته شده روی کاغذ، نسخه ی «غریب الحدید» است که عربی بوده و منسوب به «ابو عبید» سال 837 می باشد. این نسخه هم اکنون در کتابخانه ی پوهنتون لیدن «University of Leyden» در کشور هالند نگهداری می شود.
پیشرفت در عرصه ی صنعت: کشور اندلس (اسپانیای امروزی) تحت قلمرو اسلام به عنوان یک مرکز صنعت مطرح بود. این کشور یکی از ثروتمندترین و برجسته ترین کشور اروپایی قلمداد می شد. با رهبری مسلمانان درین کشور صنعت بافت پشم، تولید ابریشم، سفال، ساخت جواهرات، صنعت چرم و تولید انواع عطر رشد فزاینده یافته بود. در قرون وسطی تجارت جهانی توسط مسلمین رونق گرفته بود. بغداد، بخارا و سمرقند تا قرن 16 میلادی به عنوان مراکز تجاری جهانی محسوب می شده اند.
در این زمان –درحالی که اروپا در ظلمت و تاریکی فرورفته بود- در کتابخانه ی «بیت الحکمه» در قاهره در کشور مصر حدود دو ملیون کتاب وجود داشت. در کتابخانه ی «تریپولیTripoli» حدود سه ملیون کتاب موجود بود اما متأسفانه این کتابخانه ی باارزش در زمان تهاجم وحشیانه ی صلیبی توسط مسیحیان به آتش کشیده شد و تمام کتب آن حریق شد.

در این زمان –درحالی که اروپا در ظلمت و تاریکی فرورفته بود- در کتابخانه ی «بیت الحکمه» در قاهره در کشور مصر حدود دو ملیون کتاب وجود داشت. در کتابخانه ی «تریپولیTripoli» حدود سه ملیون کتاب موجود بود اما متأسفانه این کتابخانه ی باارزش در زمان تهاجم وحشیانه ی صلیبی توسط مسیحیان به آتش کشیده شد و تمام کتب آن حریق شد.
علوم طبی: مسلمانان در عرصه ی دست آوردهای گسترده ای دارند. دانشمندان مسلمان در راستای طب وقایه، معالجوی، ادویه، جراحی، علم الوظایف، سرایت امراض، کشف گردش خون و…. خدمات ارزنده ای انجام داده اند. مسلمانان برای اولین بار شفاخانه های منظمی را جهت تداوی مریضان راه اندازی نموده بودند.
از جمله ی دانشمندان مشهور در عرصه ی طب می توان از ابن الخطیب، ابوبکر رازی، ابن سینا نام برد. (1)
موارد فوق شمه ای بود از خدمات علمی و تکنولوژی مسلمانان برای جهانیان. مسلماً نمی توان تمام این دست آوردها را در مقاله ی مختصر گنجانید، لذا شایقین این مباحث می توانند برای مزید معلومات به کتب معتبر درین زمینه مراجعه نمایند. (2)
‏————–
(1). معلومات «دست آوردهای علمی مسلمانان» از منبع زیر ترجمه شده است:
مقاله ی انترنتی The contribution of Islam to the world civilization از سایت اسلام آن لاین Islamonline.net
(2). کتاب های زیر را برای مطالعه ی نسل جوان پیشنهاد می نمایم:
الف: «دستاوردهای تمدن اسلامی و نقش آن در رنسانس»، تالیف عبدالله ناصح علوان، ترجمه مولود مصطفایی
ب: «کارنامه ی اسلام» نوشته ی مرحوم زرین کوب.
ج: «دانش مسلمین» نوشته ی محمد رضا حکیمی.
د: «تاریخ تمدن اسلامی» نوشته ی جرجی زیدان
هـ: «کندوکاوی در اوضاع جهان و انحطاط مسلمین» نوشته ی ابوالحسن علی ندوی، ترجمه عبدالحکیم عثمانی، نشر احسان.

No related posts.